Gorica

Ansambli i lagjes “Goricë” shpaloset në pjesën më të ulët të një lartësie kodrinore, që kurorëzohet në majë me një fortifikim të periudhës an-tike. Nga pjesa tjetër e qytetit atë e ndan lumi Osum, dhe deri vonë, mënyra e vetme e komunikimit ishte nëpër-mjet urës së Goricës. Sipas Çelebiut, në shek. XVII lagjja numëronte 200 shtëpi, ndë-sa pamjet e sotme arkitektonike të banesave, ashtu si edhe dy lagjet e tjera, u janë nën shtruar rindërtimeve të thella pas tërmetit shkatërrimtar të vitit 1851. Disa banesa dhe porta, në ballin e tyre mba-jnë pikërisht datimin e kësaj periudhe rindërtimi, pra, të gjysmës së dytë të shek. XIX.

Relievi paraqitet i ndarë në brezin e sipërm të lagjes, që, për vetë lartësinë, konfi-gurohet kryesisht me banesa të vogla dhe mesatare që shpeshherë janë mjaft të ngje-shura me njëra-tjetrën. Ndër-sa pjesa e brezit të poshtëm, pranë lumit, paraqet një tru-all ku ndërtimet kanë një vendosje pak a shumë të lirë. Në këtë zonë gjenden disa banesa të mëdha, kryesisht të tipit me çardak, që duket se u përkasin periudhave të shek. XVIII. Këto banesa ishin në pronësi të shtresave të pasura të qytetit, në dallim nga banesat e brezit të sipërm që zotëroheshin kryesisht nga shtresat e mesme qytetare. Në qendër të lagjes, vazhdi-mësinë e linjës së banesave e thyen prezenca e kishës – tip bazilike të Shën Spiridhonit.

Për vetë pozicionin që ka lagjja “Goricë”, ndryshe nga “Mangalemi”, është më pak e ndriçuar gjatë vitit nga rrezet e diellit.

 

Ura e Gorices

Ura e “Goricës” përmendet për herë të parë në shek. XVII nga udhëtari osman Evlija Çelebi, prej të cilit mësojmë se fillimisht ajo ka qenë me konstruksion prej trarësh lisi, që vendoseshin mbi këmbëza prej guri. Si një nyjë mjaft e rëndësishme lidhëse midis dy pjesëve të qytetit në shek.

XVIII (1777), sipas një shënimi nga një libër i kishës së Shën Gjergjit, ura e “Goricës” u ndërtua me konstruksion guri nga sundimtari vendas i pashallëkut të Beratit, Ahmet Kurt Pasha. Në vitin 1880 ajo u rrëzua nga vërshimet e shumta të Osumit. Ndërhyrjet e shpeshta në konstruksionin e saj, deri vonë në vitet `30 të shek XX, e kanë transformuar shumë monumentin nga ndërtimi origjinal. Por, për të parë formën origjinale me harqe dhe kurrize, na vijnë në ndihmë gravurat e vizitorëve të huaj të fillimit të shek.XIX si Stokli dhe Krokell, ku duken qartë detajet të cilat aktualisht janë tjetërsuar.Në gjendjen e sotme ura e “Goricës” përfaqëson një urë të tipit me shumë harqe, me pjesën kaluese të rrafshët në qendër dhe me pjerrësi në hyrje dhe në dalje. Gjatësia e urës arrin në 127 m dhe përbëhet nga shtatë qemerë gjysmërrethorë, me hapësirë drite nga 6.7m (i pari djath-tas), deri në 16.5 m maksimumi (i dyti djathtas). Në të gjashtë këmbët janë çelur dritare shkarkuese të mëdha dhe në pesë prej tyre, mbi to janë hapur nga dy dritare më të vogla. Nga 6 këmbët mbështetëse, 5 prej tyre janë ndërtuar me çarëse për të ndihmuar rrjedhën më të shpejtë të ujit. Përveç karakterit të saj funksional, ura e “Goricës” është mjaft e njohur edhe për festën e hedhjes së kryqit në lumin Osum, në çdo 6 janar, me rastin e festës së Ujit të Bekuar.

Mangalemi

Ansambli muzeal i lagjes “Mangalem” shtrihet në formë gjysmëharku në pjesën jugore dhe lindore të kodrës së kështjellës. Ky kompleks banimi mund të ketë qenë nga të parët që përfaqëson du-kurinë e zhvillimit të qytetit mesjetar jashtë mureve të for-tifikimit gjatë shek. XV-XVI, duke formuar në këtë mënyrë zonën e varroshit. Arkitektura unikale dhe origjinale e banesave duket se i përket kryesisht fazës ndërtimore të shek. XVIII-XIX me ndërthurjen e elementëve të gurit me atë të drurit. Kompaktësia e ndërtimeve, lidhja e përkryer e tyre me truallin ku vendo-sen dhe pamja pak a shumë e njëjtë arkitekturore, e bëjnë këtë ansambël një prej pikave më tërheqëse në tërësinë e vlerave të qendrës historike të Beratit. Ndryshe nga dy lagjet e tjera, “Mangalemi” ka një terren më tepër të aksidentuar dhe mundësia për të realizuar zgjidhje arkitekturore të lira mbetet më e kufizuar. Banesat janë shumë të ngjeshura njëra me tjetrën dhe në pjesën dërrmuese janë të dimensioneve të vogla. Shumica e tyre janë pa oborr dhe pa kopshte, si pasojë, hyrjet e banesave dalin drejt-përsëdrejti në rrugicë. Për të shfrytëzuar çdo sipërfaqe të mundshme të terrenit për banimin, ambientet e katit të sipërm shpeshherë dalin në rrugicë në formë erkeri duke mos penguar kalimin e njerëzve poshtë në kalldrëm. Një hijeshi të veçantë arkitekturës së lagjes i jep edhe prezenca e radhës së dyqa-neve në rreshtin e parë, aty ku aktualisht ushtrojnë ve-primtarinë e tyre biznese të ndryshme të qendrës histo-rike të qytetit. Në shumicën e literaturës turistike, për vetë kompozimin arkitekturor të ansamblit të “Mangalemit”, Berati cilësohet ndryshe edhe si “Qyteti i një mbi një Dritareve”.

Kalaja

Ndodhet në pikën më të lartë të qendrës historike dhe është nga të paktat monu-mente të periudhës mesjetare në Shqipëri që vazhdon edhe sot të ketë një jetë intensive brenda mureve të saj rre-thues. Deri në shekullin XIII qyteti mesjetar zhvillohej kryesisht brenda territorit të kalasë, ku, përveç shumë monumenteve me karakter religjioz, mbrojtës dhe inxhinierik, kishte edhe një numër të konsiderueshëm banesash. Pamjen e sotme arkitekto-nike dhe urbanistike, ashtu si edhe dy lagjet e tjera, kalaja e mori gjatë shekujve XVIII-XIX. Si çdo vendbanim tjetër i fortifikuar, zhvillimi urbanistik është ndikuar drejtpërsëdrejti nga forma e fortifikimit dhe sidomos e hyrjeve. Rrjeti kryesor rrugor i lagjes është kushtëzuar në një masë të madhe nga hyrja kryesore veriore, prej së cilës degëzohen tri rrugë kryesore që përshkojnë lagjen; rruga lindore dhe perëndimore ndjekin murin rrethues, ndër-sa një tjetër shkon në qendër drejt zonës së akropolit. Nga këto tri arterie kryesore degëzohen një mori rrugicash, të cilat me gjarpërimet karak-teristike të urbanistikës mes-jetare, krijojnë një qarkullim mjaft interesant e funksional.

Godinat kryesore mbizotëruese, pa dyshim që janë banesat karakteristike që zënë një sipërfaqe të konsiderueshme në shpatin lindor, verior dhe perëndimor të kodrës; ndërsa, në pjesën më të lartë ndodhet kështjella e garnizonit dhe brenda saj  selia. Terreni i ngushtë ka bërë që banesat të vendosen ngjeshur njëra-tjetrës, por megjithatë, ato e ruajnë de-ridiku larminë e tyre, ndry-she nga ato të lagjes “Mangalem”, ku terreni është më shumë i aksidentuar. Pavarësisht nga ngushtësia e tru-allit, banesat në pjesën më të madhe kanë nga një oborr sado të vogël. Shtëpitë dalin në rrugë kryesisht në faqet anësore, duke pasur zakonisht portën hyrëse të mbuluar me qemer, apo me arkitra. Banesat në pjesën dërrmuese i takojnë arkitekturës së peri-udhës osmane të shek. XVIII-XIX, sidomos edhe datimet që gjenden në hyrjet e tyre, konfirmojnë se janë rindër-tuar pas tërmetit të vitit 1851. Pjesa më e madhe e banesave janë të vogla, por nuk mun-gojnë edhe ato me përmasa të mëdha dhe me një arkitek-turë më të zhvilluar.

-Fortifikimi i Kalasë

Fortifikimi i Beratit është i vendosur në anën e djathtë të rrjedhës së lumit Osum, aty ku lugina arrin dhe formon një grykë të ngushtë rreth 50-60 m. Kodra mbi të cilën ngrihet fortifikimi, arrin një lartësi prej 187 m mbi nivelin e ujit të lumit dhe ka formën e një trekëndëshi të çrregullt, me majë të drejtuar nga veriu. Pozicioni strategjik i fortifikimit të Beratit bënte të mundur në antikitet dhe sidomos gjatë mesjetës, kontrollin e rrugës dhe kalimin nga krahinat fushore të Myzeqesë drejt brendësisë së te rritorit nëpërmjet luginës së Osumit.

Vendbanimi i hershëm antik në kalà, me përdorimin e blloqeve të mëdhenj në mure, shtrihej pak a shumë në linjat e sotme të mureve dhe kullave mesjetare. I pari që identifikoi qytetin e Beratit me Antipatrean antike, ishte oficeri anglez Willim Martin Leak, i cili sjell një citat nga autori romak Tit Livi, sipas të cilit “Antipatrea ndodhet në një grykë të ngushtë”. edhe murin  galeri, që zbret në lumë, fortifikimi arrin një sipërfaqe të përgjithshme prej 16 ha, kurse vetë kodra arrin në rreth 9.6 ha, një vend-banim urban mesatar ky, po të bazohemi në standartet e një vendbanimi qytetar në botën antike. Rëndësinë e pozitës së veçantë strategjike, kalasë së Beratit ia përforcon edhe ngritja në shek. III para. Kr., e fortifikimit të Goricës, në krahun e majtë të lumit Osum, duke bërë gati të pa-]mundur kalimin lehtësisisht dhe depërtimin në brendësi të rajonit. Në gjendjen e sotme ekzistuese, fortifikimi i Beratit paraqitet kryesisht me një arkitekturë bizantino-osmane të murit rrethues, me 24 kulla dhe 4 hyrje dhe pak gjurmë nga faza e parë antike. Hyrja kryesore që ndodhet në anën veriore me një oborr të fortifikuar (bar-bakano) me korridor, i përket një rindërtimi të fillimit të shek. XIII, periudhë kur në kështjellë sundonte despoti i Epirit, Mihal Ëngjëll Komneni. Kjo hyrje mbrohet nga një kullë pesëkëndore në krahun e saj të djathtë. Kullat e tjera në gjithë perimetrin e murit janë ndërtuar në përshtatje me terrenin e kodrës. Po gjatë periudhës mesjetare – bizan

Shumica e autorëve të mëvonshëm mbështesin teorinë Antipatrea – Belgrad – Berat; ndërsa, ka edhe autorë të tjerë që mendojnë se Ant-patrea ndodhet në fushën e Korçës dhe jo në Berat dhe se, fortifikimi i Beratit mund të jetë Partha antike që del në burimet e shkruara të kohës.

Nga gërmimet e real-zuara në vitet `70 u zbuluan një pjesë traktesh, muresh me gurë të mëdhenj kuadratikë pa lidhje llaçi, karakteristikë kjo e shekujve IV-III para.Kr. Pra, fillesat si qendër e mirë-filltë qytetare duhet të kenë nisur në këtë periudhë histo-rike edhe pse jeta ka pas ekz-istuar edhe më parë. Dëshmi për këtë janë dy çekanë prej guri që datojnë në periudhën e bronzit. Duke përfshirë tine (shek.XIII), në majën më të lartë të kodrës ngrihet një tjetër rrethim, kështjella e garnizonit (akropoli), e paji-sur me dy hyrje dhe 5 kulla mbrojtëse, e cila shërbente si një vendstrehim për garni-zonin dhe parinë në rast të marrjes së brezit të rrethimit të parë. Në një periudhë të përafërt, brenda akropolit ngrihet një rrethim tjetër si vendqëndrim për dinjitarët e qytetit (selia), i cili mbrohet nga një kullë pesëkëndëshe në të djathtë të hyrjes dhe një katrore në të majtë të saj. Format e kullave janë nga më të ndryshmet: katrore, pykë, gjysmërrethore, formë U-je, etj. Periodizimi i ndërtimit të kullave shkon nga antikitetit i vonë bizantin, sundimi os-man, deri në periudhën e pashallëqeve shqiptare.

Muzeu Onufri

Muzeu Onufri u krijua në vitin 1985 si rezultat i vlerësimit të ikonave si fenomen artistik qe mbartnin vlera te rendesishme dhe ndërgjegjsimit se ato padyshim  ishin pjesë e trashëgimisë kulturore shqiptare.

Si qëndër peshkopale dhe mëvete qe  ne shek. XVII, “Mitropolia e Shenjtë” e Beratit ka qene një qendër e rëndësishme ne te cilen  u grumbulluan  kualitete kulturore dhe artistike, u prodhuan dhe e ruajtjen vlera të rëndësishme sidomos të pikturës të cilat të mbritura deri në ditët tona përbëjnë thesare të rëndësishmë të kulturës kombëtare. Nga periudha te ndryshme qe nga shek. VI e deri ne gjysmen e dyte te shek. XIX trashëgohen elemente arkitektonikë të ripërdorur në kishat e mëvonshme (shek XVI),  koikët e famshëm, Codex Purpureus Beratinus (kodiku i purpurt i shek. VI) dhe Codex Arueus Anthimi (kodiku i artë i shek IX), Epitafi i Gllavenicës (shek. XIII), pikturat e periudhës paleologe të kishës së shën Triadhës (shek XIV) pikturat anonime të kishave të shek XIV ikona të sjella nga qendra, të tjera realizuara këtu nga mjeshterit Onufri, Nikolla, Onufer Qiprioti, Shpataraku, Zografet, Çetiret etj.

Te gjitha keto vlera të rëndësishme dhe shembuj të jashtzakonshëm të ikonografisë ishin mjaft per te konceptuar në mjediset e katedrales “Fjetja e shën Marisë” nje muze origjinal per kohen dhe te rendesishem per kulturen kombetare që koleksionon 137 objekte kulti dhe rreth 150 m2    pikture murale.

Katedralja ngrihet në qëndër të asamblit arkitektonik të banesave të kështjellës dhe ka qene e rrethuar nga mjediset te tjerë Mitropolisë. Eshtë një rindërtim i vitit 1797 simbas mbishkrimit mbi portën e hyrjes… “në kohën e gjithhirshmit dhe gjithndriturit të Beratit, zotit Josif dhe me kontributin e klerikëve, arkondëve dhe të krishterëve të tjerë… nga dora e Themeliut dhe vllazërimit së tij.”

Koleksioni i muzeut perbehet ne fakt nga inventari i ikonave dhe i objekteve te tjere te sherbeses te perzgjedhura e grumbulluar nga kishat e zones se Beratit e Myzeqese si dhe nga ikonostasi dhe objektet e drurit me vlera te ralla e te paperseritshem. Per to eshte shkruar vazhdimisht. Ato jane studjuar kataloguar, restauruar, fotografuar e filmuar vazhdimisht. Me nje fjale jane bere te njohura boterisht.

Por ne muret e kishes gjenden piktura e fragmente te realizuara gjithandej neper mure brenda dhe jashte kishes, pikturuar nga mjeshterit qe realizuan ikonat por dhe nga te tjere te mevonshem, fill me rikonstuksionin e kishes e deri ne fillim te shek XX. Per to eshte shkruar ndoshta fare pak keshtu qe eshte e nevojshme te shkruhet akoma apo dicka te thuhet me mire. Megjithese ato nuk jane te dores se pare si te mesipermet,  jane te demtuara,  te mbuluara apo te ripikturuara gjithsesi  jane pjese e rendesishme e ansamblit te kishes dhe nje vlere e shtuar e muzeut.

Para disa kohesh hasa disa shenime te miat te mbajtura kohe me pare, kur punoja ne nderhyrjet restauruese ne disa objektet te fondit te Muzeut “Onufri” i shtyre nga kersheria profesionale. Ndermjet tyre ndesha ne disa shenime per pikturen murale te kishes. Duke i lehtesuar nga ngarkesa profesionale mendova se do te ishin te vlefshme per te pasuruar informacionin qe kemi per vlerat qe ruan kisha “Fjetja e shen Mërise”.

Ambientet e brëndëshme të Katedrales “Fjetja e shën Mërisë” janë zbukuruar me pikture murale të realizuar nga atelieja e mjeshtërve të familjes Çetiri (Joani) qe mbas vitit 1797, kohe e rindertimit te kishës, ose ne periudhen ndermjet vitit 1812 qe eshte data e realizimit te ikonave te ikonostasit deri ne vitin 1840, që është data e realizimit të skenës mbi portën jugore ku paraqitet skena e “Fjetjes se shën Mërisë”, pikturuar “..me kontributin e Gjergj e Joan Çetirit”, e cila ne te vertete eshte mbuluar apo zevendesuar nga nje pikture tjeter po me te njejten teme. Sot ne kemi pikture vetem ne disa sektore te siperfaqeve murale te kishes: ne altar, ne te dy kupolat e salles, mbi porten e hyrjes dhe ne katin e dyte te hajatit. Sondazhet e bera nuk hedhin shume drite nese siperfaqet e tjera kane qene apo jo te pikturuara megjithese data e fundit e realizimit te pikturave i perket  fillimit të shek. XX (1904 është viti i ripikturimit të afreskut mbi portën jugore).

 

JOAN ÇETIRI

E rëndësisme në periudhën midis shek XVII-XIX është veprimtaria e ateliesë së mjeshtërve të familjes Çetiri. Ata realizojnë pikturimin e shumë kishave dhe ikonostaseve në Berat dhe Myzeqe. Këta mjeshtra pikturuan në të njëjtën atelie,  së bashku duke e trashëguar mjeshtërinë në breza të tjerë. Piktorët e parë kanë qënë Gjergji dhe Joani të cilët bashkpunojnë ndërmjet tyre dhe me piktorët e brezit tjetër Naumin dhe Nikollën. Piktorët e fundit e kësaj familje janë Gjergji dhe Prendi me të cilët çfaqen tendecat degraduese në artin e të pikturuarit. Mbas tyre veprimtaria ikonografike degjeneron në veprimtari artizanale të piktorëve anonim. Joan Çetiri i përket brezit të parë të familjes ikonografike KATRO dhe së bashku me vllain e tij Gjergji janë me rendësishmit. Krijimtaria e tij që përfshin realizime të pikturës murale, (afreske) e miniatura (ikona), trashëgon cilësi tipologjike të Zografeve (Kostandin dhe Athanas) te cilet kanë ushtruar veprimtarinë e tyre në teritorin e Mitropolisë së Shenjte të Beratit. Ne shek XVIII realizojnë pikturën murale të kishës shën Kollit në Ardenicë dhe shumë ikona. Në to dallohen për veç imazhit të theksuar bizantin, thellimi në trajtimin e iluzionit të thellësisë. Kjo pikturë ndikoi së tepërmi në mjeshtrat e ateliesë se familjes Çetiri, të cilët në këtë periudhë punojnë pranë ateliesë së tyre.

Joani qendron larg kontrasteve të forta të piktorëve paraardhës, pikturon thjesht duke u shmangur nga një skematizëm dogmatik. Përgjithsisht paleta e tij piktorike është e qëndrueshme koloriti i thjeshtë reflekton dritë e cila në figurat arihet me anë të së bardhës. Portretet e tij të trajtuara në një gri të ftohtë shoqërohen me okër duke theksuar frymën mistike të tyre. Aktiviteti ikonografik i Joan Çetirit dhe pasonjësve të ateliesë së tij u zhvillua kryesisht në mjaft kisha në zonën e Beratit, Lushnjes dhe Fierit.

 

Piktura murale, Niket

Afresku më i rëndësishëm ndodhet në bemën e altarit, në dy niket e krahut verior të saj dhe në hapsidë. Sondazhet tregojne egzistencen e zbehtë pranë tyre të afreskut të mëparshm mbuluar me një shtresë gëlqereje.

Në krahun e majtë të hapsidës ndodhen dy niket të cilat janë përdorur për pregatitjen e shërbesës. Janë plotësisht të pikturuara dhe sipas funksionit janë të ndara me rafte e kanata druri. Në niken pranë hapsidës dallohet pjeserisht skena e pikturuar (nuk mund te gjykojme se cila skene eshte pasi shohim vetem nje pjese te figures se zhveshur me krahet te kryqezuara mbi gjoks) pasi ajo paraqitet tërësishtë e errësuar, me një shtresë bloze që në pjesën e sipërme paraqitet e padeportushme. Verejtjet e hollesishme në pjesën fundore të kesaj pikture sollen konstatimin e prezencës se fragmenteve të një teksti, pastrimi të cilit ndoshta mund të na japi informacione të reja e të rëndësishme për te, datën e realizimit, ndoshta autorin apo për monumentin në përgjithsi.

Në niken tjetër të ndarë në tre hapësira nga dyshemetë e rafteve që përdoreshin për objektet e shërbesës, afresku qe eshte ne gjendje me te mire është sopezuar gjithashtu në tre fragmente në të cilin e identifikueshme paraqitet e sipërmja ku është pikturuar figura e nje kleriku,(dhiakon MELKSISUDEK) ndërsa e fundit paraqitet tërësisht e mbuluar nga një shtresë gëlqereje.

Melksisudeku eshte nje nga figurat me te medha dhe mistike te botes biblike (mbreti prift i Salemit). Eshte nje nga paraqitjet e ralla jashte temave kanunografike. Nga sa mund te identifikojme nga cfar mund te shihet, eshte pikturuar ne qender te nikes me nje pamje aterore qe shpreh miresi dhe urtesi. Mjekra e gjate i bie mbi gjoks dhe mbi koke mban nje kurore te arte. Me duart e hapura mbane nje mesalle mbi te cilen eshte pikturuar buka dhe ibriku me vere. Veç shkrimit keto jene elementet identifikues te figures.

Melksisudeku mbreti i Salemit, i doli perpara dhe i dha buke e vere Abrahamit kur ai kthehet fitimtar nga beteja me kater mbreterit, e bekon Abrahamin i cili i dhuroi nje te dhjeten e plaçkes se luftes.

Ne 1744 per here te pare kete personazh te rendesishem biblik e kane pikturuar ne kishen “Lindja e shen Merise” ne manastirin e Ardenices piktoret korçare Kostandin dhe Athanas Zografi krijimtaria e te cileve dallohet per trajtimin e temave te reja. Programi ikonografik i kesaj kishe u be referim i mevonshem ne pikturimin e mjediseve te kishave te tjera te zones se Myzeqese. Eshte realizimi i piktures murale te kesaj kishe dhe jane piktoret Zografi qe kane ndikuar me se tepermi ne krijimtarine e piktoreve te ateliese se familjes Çetiri.

Nese i referohemi piktures se Zografeve ne faqen lindore te hapsides, pikturen tjeter te cilen pjeserisht shohim  vetem nje pjese te figures se zhveshur (Krishtit ?) me krahet te kryqezuara mbi gjoks te mund ta identifikojme me skenen “Keshillimi i engjejve” qe zhvillohet pas ngritjes se Krishtit ne qiell.

Në tërësi këtu afresku është mbuluar nga një shtresë e errët por transparente bloze, yndyre dhe papastërtish të cilat i bëjnë vështirsisht të identifikueshme skenat. Në të dy afresket e protezisit me ane te sondazheve te pjeseshme qe bera ne ate kohe  arrita të bindem  për cilësinë e   afreskut dhe domosdoshmërinë e një ndërhyrje për ta çliruar atë  nga mbishtresëzimet e blozës, papastërtive dhe dyllrave per te na dhene nje imazh me te plote te kesaj pikture.

 

HAPSIDA

Hapsida në formë harku është tërësisht e mbuluar me afresk. Eshtë shumë e dëmtuar por skema ikonografike mund të lexohet pa vështirësi e sidomos skenat e fundit. Piktura eshte e realizuar ne tre pjese te vendosura siper njera tjetres.

Në pjesën e sipërme të sajë paraqitet si zakonisht skena e shën Marisë (Platitera) ulur në fron me Krishtin fëmijë të cilin e mban mbi gjunjë. Në të dy anët simetrikisht idetifikohen zbehte dy figurat e kryeengjeve Gabrihel dhe Mikail simbol te lajmerimit dhe mbrojtjes.

Kjo skenë lexohet me vështirësi nga dëmtimet e shumta si rezultat i nje një prezence të vashdueshme e theksuar të lagështirës e ardhur nga mbulesa e kupolës, me zhvillime të mikroorganizmave (myqeve) si dhe një shtresë kripërash mbi sipërfaqe. Rezulton nga sondazhet e bëra që disa pigmente ngjyrash të kenë humbur aftësinë e lidhësit qe ka sjelle shkëputje dhe humbje të pelikulit të ngjyrës nga shtresa e llaçit të gëlqeres mbi të cilin është realizuar së bashku me mbiveniet e papastërtive dhe kripërave apo me shtresat e gëlqeres me të cilën është lyer pjesërisht, nga të cilat pretendojnë ta çlirojmë afreskun. Kjo pjesë afresku ka qënë vazhdimishtë  e rezikuar. Ndërhyrjet e mëparshme nuk kanë rezultuar aq të sukseshme duke mos e ndërprerë degradimin e mëtejshëm të saj.

Skena e mepostme si zakonisht paraqet “Kungimin e apostujve” me një skemë kompozicionale të thjeshtë që shtrihet në formën e një frizi horizontalisht në të gjithë hapësirën e murit të harkut. Eshtë në gjendje më të mirë se e mësipermja por edhe ketu në qëndër të kompozimit dëmtimet e kanë zbehur imazhin. Por gjithsesi ne kete pjese si rezultat i nderhyrjeve eshte ndalur procesi i degradimit dhe pikturs eshte jashte zones se rezikut. Por ne kete mement pelikuli i ngjyrës paraqitet me humbje masive sidomos në disa fragmente pigmentet e të cilave paraqiten të pa lidhura (të dobëta). Ndihet në pjesën e murit ku piktura mungon, inçizimi i vizatimit mbi suportin prej llaç gëlqere. Por dallohet mire skena dhe disa figura te apostujve te vendosur ne skajet e afreskut, te cilat na japin mundesine te gjykojme per pikturen, kualitetin dhe karakteristikat mjeshterore te autorit te ateliesë së Çetirëve (Joani).

Pjesa nen kete pikture dhe sipër harqeve është zbukuruar me elementë floreal të cilat nuk dihet pse jane qene te mbuluar me një shtresë bojë te errët vaji, largimi i pjesshem i te ciles ka zbuluar nje pikture me vlera dhe ne gjendje shume te mire.

Në pjesën poshte saj paraqitet skena e “Etërve të Kishës”. Ata janë pikturuar përballë në raporte gati natyrale dhe të ndarë ndërmjet tyre nga një sërë harqesh dekorative prej allçie. Nën shtresën e errët të papastërtive dhe blozës vërehet një pikturë më e re. Sondazhet e bëra rezultojnë se është realizuar në një teknikë mikse mbi një support të hollë (3-5 mm.) llaçi gëlqereje i cili pjesërisht paraqitet i shkëputur. Nën të gjendet afresku i mëparshëm i realizuar nga mjeshtrat e ateliesë së Çetirëve (Joani).

Edhe në këtë pjesë të afreskut mbi veshjet e personazheve kemi shkëputje dhe rënie të fragmenteve të pelikulit të ngjyrës ne te gjithe siperfaqen pikturore. Megjithese kjo pikture paraqitet e plote, ne gjendje te mire edhe si rezultat i nderhyrjeve restauruese dallohet lehte qe nuk eshte cilesisht ne nivelin e piktures se meparshme (?) mbi te cilen eshte vendosur.

Nga sa na lejohet te shohim nga humbjet aneve te piktures se re, nga sondazhet e bëra, fragmentet e çliruara nga mbiveniet, pikture apo gelqere, dhe vezhgimet kemi sigurine të mendojmë se nën afreskun e ri të “Eterve të kishës”(akoma nuk e dime se cili e ka pikturuar dhe arsyen e ripikturimit) ndodhet në gjendje të mirë ai më i hershmi i realizuar nga Çetirët (Joani). Një zhvendosje e pjeseshme e piktures se re, qe mund te behet lehtesisht me teknikën e “strappos” do te na jape nje pergjigje te sakte   per keto hipoteza, ndoshta dhe per zbulimin teresisht te piktures se hershme duke na dhene mundësi të sodisim këtë pikturë të fillimit të shek. XIX. ndersa në një mjedis tjetër mund te vendosim te ekspozuar pikturen me te re.

Melksisudeku është nje nga figurat me te medha dhe mistike te botes biblike (mbreti prift i Salemit). Eshte nje nga paraqitjet e ralla jashte temave kanunografike. Nga sa mund te identifikojme nga cfar mund te shihet, eshte pikturuar ne qender te nikes me nje pamje aterore qe shpreh miresi dhe urtesi. Mjekra e gjate i bie mbi gjoks dhe mbi koke mban nje kurore te arte. Me duart e hapura mbane nje mesalle mbi te cilen eshte pikturuar buka dhe ibriku me vere. Veç shkrimit keto jene elementet identifikues te figures.

Melksisudeku mbreti i Salemit, i doli perpara dhe i dha buke e vere Abrahamit kur ai kthehet fitimtar nga beteja me kater mbreterit, e bekon Abrahamin i cili i dhuroi nje te dhjeten e plaçkes se luftes.

Ne 1744 per here te pare kete personazh te rendesishem biblik e kane pikturuar ne kishen “Lindja e shen Merise” ne manastirin e Ardenices piktoret korçare Kostandin dhe Athanas Zografi krijimtaria e te cileve dallohet per trajtimin e temave te reja. Programi ikonografik i kesaj kishe u be referim i mevonshem ne pikturimin e mjediseve te kishave te tjera te zones se Myzeqese. Eshte realizimi i piktures murale te kesaj kishe dhe jane piktoret Zografi qe kane ndikuar me se tepermi ne krijimtarine e piktoreve te ateliese se familjes Çetiri.

Nese i referohemi piktures se Zografeve ne faqen lindore te hapsides, pikturen tjeter te cilen pjeserisht shohim  vetem nje pjese te figures se zhveshur (Krishtit ?) me krahet te kryqezuara mbi gjoks te mund ta identifikojme me skenen “Keshillimi i engjejve” qe zhvillohet pas ngritjes se Krishtit ne qiell.

Në tërësi këtu afresku është mbuluar nga një shtresë e errët por transparente bloze, yndyre dhe papastërtish të cilat i bëjnë vështirsisht të identifikueshme skenat. Në të dy afresket e protezisit me ane te sondazheve te pjeseshme qe bera ne ate kohe  arrita të bindem  për cilësinë e   afreskut dhe domosdoshmërinë e një ndërhyrje për ta çliruar atë  nga mbishtresëzimet e blozës, papastërtive dhe dyllrave per te na dhene nje imazh me te plote te kesaj pikture.

 

Pjesa nen kete pikture dhe sipër harqeve është zbukuruar me elementë floreal të cilat nuk dihet pse jane mbuluar me një shtresë bojë te errët vaji, largimi i pjesshem i te ciles ka zbuluar nje pikture me vlera dhe ne gjendje shume te mire.

Në pjesën poshte saj paraqitet skena e “Etërve të Kishës”. Ata janë pikturuar përballë në raporte gati natyrale dhe të ndarë ndërmjet tyre nga një sërë harqesh dekorative prej allçie. Nën shtresën e errët të papastërtive dhe blozës vërehet një pikturë më e re. Sondazhet e bëra rezultojnë se është realizuar në një teknikë mikse mbi një support të hollë (3-5 mm.) llaçi gëlqereje i cili pjesërisht paraqitet i shkëputur. Nën të gjendet afresku i mëparshëm i realizuar nga mjeshtrat e ateliesë së Çetirëve (Joani).

Edhe në këtë pjesë të afreskut mbi veshjet e personazheve kemi shkëputje dhe rënie të fragmenteve të pelikulit të ngjyrës ne te gjithe siperfaqen pikturore. Megjithese kjo pikture paraqitet e plote, ne gjendje te mire edhe si rezultat i nderhyrjeve restauruese dallohet lehte qe nuk eshte cilesisht ne nivelin e piktures se meparshme (?) mbi te cilen eshte vendosur.

Nga sa na lejohet te shohim nga humbjet aneve te piktures se re, nga sondazhet e bëra, fragmentet e çliruara nga mbiveniet, pikture apo gelqere, dhe vezhgimet kemi sigurine të mendojmë se nën afreskun e ri të “Eterve të kishës”(akoma nuk e dime se cili e ka pikturuar dhe arsyen e ripikturimit) ndodhet në gjendje të mirë ai më i hershmi i realizuar nga Çetirët (Joani). Një zhvendosje e pjeseshme e piktures se re, qe mund te behet lehtesisht me teknikën e “strappos” do te na jape nje pergjigje te sakte   per keto hipoteza, ndoshta dhe per zbulimin teresisht te piktures se hershme duke na dhene mundësi të sodisim këtë pikturë të fillimit të shek. XIX. ndersa në një mjedis tjetër mund te vendosim te ekspozuar pikturen me te re.